काठमाडौँ — हाम्रा घरका छतहरू, गुम्बाहरू, र पहाडी भञ्ज्याङहरूमा फर्फराइरहेका रङ्गीचङ्गी ध्वजाहरू, जसलाई हामी ‘लुङता’ वा सामान्य बोलीचालीमा ‘बौद्ध ध्वजा’ भन्छौं, नेपालको परिचय बनिसकेका छन्। हेर्दा आकर्षक र शान्त देखिने यी ध्वजाहरू आजभोलि धेरैले सजावटको वस्तुका रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन्। तर के तपाईँलाई थाहा छ? यदि यी पवित्र ध्वजाहरूलाई गलत तरिकाले टाँगियो भने यसले पुण्यको सट्टा पाप वा दुर्भाग्य निम्त्याउन सक्छ।

पछिल्लो समय विश्वभर “यसलाई गलत तरिकाले प्रयोग गर्न बन्द गरौँ” भन्ने अभियान नै चलिरहेको छ। यसको मुख्य उद्देश्य मानिसहरूलाई यी ध्वजाहरूको वास्तविक अर्थ र यससँग जोडिएका कठोर नियमहरूबारे सचेत गराउनु हो। आउनुहोस्, लुङताको गहिरो रहस्य र यसलाई टाँग्ने वा फहराउने सही विधिबारे चर्चा गरौं।

१. लुङताको वास्तविक अर्थ: सजावट होइन, शक्ति हो

सबैभन्दा पहिले यो बुझ्न जरुरी छ कि लुङता केवल रङ्गीन कपडाको टुक्रा होइन। तिब्बती बौद्ध धर्म र बोन परम्परा अनुसार, यो एक “आध्यात्मिक यन्त्र” हो।

‘लुङता’ शब्दको शाब्दिक अर्थ ‘वायु घोडा’ हुन्छ। यसको मान्यता के छ भने, जब हावा यी ध्वजाहरूमा ठोक्किन्छ, तब यसमा लेखिएका पवित्र मन्त्रहरू र चित्रहरू सक्रिय हुन्छन्। हावाको माध्यमबाट यी मन्त्रहरूको शक्ति, करुणा र आशीर्वाद सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा फैलिन्छ। तसर्थ, यो कोठाभित्र सजाएर राख्ने वस्तु होइन, यो हावा चल्ने खुल्ला ठाउँमा टाँग्नुपर्ने पवित्र वस्तु हो।

रङहरूको विज्ञान र पञ्चतत्व

लुङतामा प्रयोग हुने ५ रङहरूले ब्रह्माण्डका ५ आधारभूत तत्वहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। यी रङहरूको क्रम कहिल्यै पनि बिगार्नु हुँदैन। सही क्रम यस प्रकार हुनुपर्छ:

• 🔵 नीलो: आकाश तत्व – यो सबैभन्दा माथि वा बायाँ सुरुमा हुनुपर्छ।
• ⚪ सेतो: वायु तत्व – यसले शुद्धता र शान्ति जनाउँछ।
• 🔴 रातो: अग्नि तत्व – यसले शक्ति र जीवन ऊर्जा जनाउँछ।
• 🟢 हरियो: जल तत्व – यसले प्रकृति र सद्भाव जनाउँछ।
• 🟡 पहेँलो: पृथ्वी तत्व – यसले स्थिरता र आधार जनाउँछ।

यो क्रमले सृष्टिको निर्माण प्रक्रियालाई देखाउँछ। यदि तपाईँले बजारबाट किनेको लुङताको डोरी काटेर छोटो बनाउनुभयो र यो क्रम बिगार्नुभयो भने, त्यसले तत्वहरूको सन्तुलन बिगार्न सक्छ, जसलाई बौद्ध ज्योतिषशास्त्र अनुसार अशुभ मानिन्छ।

२. तपाईँले गरिरहनु भएका ३ ठूला गल्तीहरू

धेरैजसो मानिसहरूले अन्जानमै लुङताको प्रयोग गर्दा गम्भीर गल्तीहरू गरिरहेका हुन्छन्। यहाँ प्रमुख ३ गल्तीहरू र सुधारका उपायहरू चर्चा गरिएको छ:

क. भुइँमा राख्नु (अनादर)

यो सबैभन्दा ठूलो अनादर हो। लुङतामा बुद्धका उपदेश, मन्त्र र पवित्र चिन्हहरू (जस्तै: बज्र, तारा, गुरु रिन्पोछे वा वायु घोडा) हुन्छन्। यसलाई भुइँमा राख्नु, खुट्टाले कुल्चिनु वा फोहोर ठाउँमा लतार्नु भनेको ‘धम्म’ (धर्म) को अपमान गर्नु हो। नयाँ लुङता टाँग्दा वा पुरानो निकाल्दा यो कहिल्यै पनि जमिनमा लतार्नु हुँदैन। यसलाई सधैं शिरभन्दा माथि वा सम्मानजनक स्थानमा राख्नुपर्छ।

ख. गलत समयमा टाँग्नु: ‘बादेन’ को डर

‘बादेन’ भनेको नाग वर्गको एक प्रकारको नकारात्मक शक्ति हो। शास्त्रहरूमा स्पष्ट भनिएको छ: “यदि बादेन सक्रिय भएको दिनमा नयाँ लुङता टाँगियो भने, जबसम्म त्यो लुङता त्यहाँ रहन्छ, तबसम्म त्यसले निरन्तर बाधाहरू मात्र निम्त्याउँछ।”

तसर्थ, नयाँ झन्डा चढाउनु वा टाँग्नुअघि तिब्बती पात्रो हेर्नु अनिवार्य छ। सामान्यतया, घमाइलो लागेको सोमबार वा शुक्रबार बिहानको समय (सूर्य उदाउँदै गरेको बेला) लुङता टाँग्नको लागि शुभ मानिन्छ। तर, पात्रोमा ‘बादेन’ उल्लेख गरिएको दिन (ब्ल्याकआउट डेज) पूर्ण रूपमा बार्नुपर्छ। त्यसैले, नयाँ लुङता टाँग्नुअघि लामा गुरुहरू वा पात्रोको सल्लाह लिनु बुद्धिमानी हुन्छ।

ग. नाइलोन र प्लास्टिकको प्रयोग

बजारमा सस्तोमा पाइने नाइलोन वा पोलिस्टरका लुङताहरू वातावरणका लागि विष समान हुन्। जब यी झन्डाहरू घाम र पानीले मकिन्छन्, यिनीहरू माटोमा मिल्दैनन् बरु मसिना प्लास्टिकका कणहरू बनेर हाम्रो जमिन र पानीका स्रोतहरू विषाक्त बनाउँछन्। पुण्य कमाउने उद्देश्यले टाँगिएको झन्डाले प्रकृतिको हत्या गरिरहेको हुन्छ, जुन बौद्ध धर्मको ‘अहिंसा’ सिद्धान्त विपरीत हो। त्यसैले सधैं सुती (कटन) वा वातावरणमैत्री कपडाको लुङता मात्र प्रयोग गर्नुहोस्।

३. पुरानो लुङताको सही विसर्जन विधि

धेरैले पुरानो, रङ उडेको वा च्यातिएको लुङतालाई फोहोरको डंगुरमा फ्याँक्ने गर्छन्, जुन एकदमै गलत हो। यसको विसर्जन गर्ने आफ्नै विधि छ:

• जलाउने (अग्नि संस्कार): यदि लुङता प्राकृतिक कपडा (सुती) को हो भने, यसलाई सफा ठाउँमा आगोमा जलाउनु सबैभन्दा शुद्ध विधि हो। जलाउँदा आएको धुवाँले मन्त्रको शक्तिलाई आकाशमा पुर्‍याउँछ भन्ने विश्वास गरिन्छ। तर, यो गर्दा “सबै प्राणीहरूको कल्याण होस्” भन्ने भावना मनमा राख्नुपर्छ।
• गाड्ने (भुमि संस्कार): यदि तपाईँसँग नाइलोन वा सिन्थेटिक झन्डा छ भने, त्यसलाई जलाउनु हुँदैन (किनकि यसले विषालु ग्याँस फाल्छ)। यस्तो अवस्थामा यसलाई कुनै सफा ठाउँमा गहिरो खाल्डो खनेर गाड्नुपर्छ।

निष्कर्ष

लुङता फेशन होइन, यो आस्था, विज्ञान र प्रकृतिको मिश्रण हो। विश्वव्यापी रूपमा चलेको सचेतना अभियानले केवल आलोचना मात्र गर्दैन, हाम्रो संस्कृति र वातावरण जोगाउने आग्रह पनि गर्दछ।

अब अर्को पटक लुङता टाँग्दा यी ४ मन्त्र याद राख्नुहोस्:

1. सामग्री: सुतीको कपडा मात्र प्रयोग गर्नुहोस्।
2. समय: ‘बादेन’ नपरेको शुभ दिन र बार हेर्नुहोस्।
3. स्थान: हावा चल्ने अग्लो ठाउँमा टाँग्नुहोस्, भुइँमा नछुवाउनुहोस्।
4. मनसाय: “मेरो मात्र भलो होस्” भनेर होइन, “सबै प्राणीको कल्याण होस्” भन्ने बोधिचित्त भावना राख्नुहोस्।

आउनुहोस्, यसलाई सही तरिकाले प्रयोग गरौं, पुण्य कमाऔं र वातावरण पनि जोगाऔं।